World Bank ชี้เศรษฐกิจสร้างสรรค์ไทย 1.7 ล้านล้านบาท เร่งต่อยอด IP สู่ตลาดโลก สร้างงานคุณภาพ 3 ล้านตำแหน่ง

ธนาคารโลกเสนอปรับแนวทางพัฒนา Creative Economy จากการสนับสนุนรายโครงการ สู่การสร้างธุรกิจที่เติบโตได้จริง พร้อมผลักดันทรัพย์สินทางปัญญาให้สร้างรายได้ต่อเนื่อง และเพิ่มขีดความสามารถการแข่งขันของผู้ประกอบการไทยในตลาดสากล

เศรษฐกิจสร้างสรรค์กำลังเป็นอีกหนึ่งโอกาสสำคัญในการเพิ่มมูลค่าให้เศรษฐกิจไทย โดยเฉพาะในช่วงที่ประเทศต้องการยกระดับผลิตภาพ สร้างงานคุณภาพ และขยายธุรกิจสู่ตลาดต่างประเทศ ธนาคารโลก (World Bank) จึงเสนอให้ไทยปรับแนวทางพัฒนาเศรษฐกิจสร้างสรรค์ จากการมุ่งสนับสนุนการผลิตผลงาน ไปสู่การสร้างธุรกิจที่สามารถขยายตลาด สร้างรายได้จากทรัพย์สินทางปัญญา และดึงดูดการลงทุนได้อย่างต่อเนื่อง

ข้อเสนอถูกนำเสนอโดย Denis Medvedev ผู้อำนวยการระดับโลกด้านการค้า การแข่งขัน และธุรกิจของกลุ่มธนาคารโลก ในเวทีเสวนาที่กรุงเทพฯ เมื่อวันที่ 13 ตุลาคม 2569 ภายใต้หัวข้อ “CREATIVITY AS CAPITAL: Driving the Next Growth Frontier” ผ่านการนำเสนอ “Thailand’s New Horizons: The Creative Economy as a Growth Engine”

ข้อมูลจากกลุ่มธนาคารโลกประเมินว่า เศรษฐกิจสร้างสรรค์ของไทยมีมูลค่าประมาณ 1.7 ล้านล้านบาท หรือ 10.8% ของมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจ (GVA) สะท้อนให้เห็นว่าความคิดสร้างสรรค์ไม่ได้มีบทบาทเฉพาะด้านวัฒนธรรมและสังคม แต่ยังเป็นฐานสำคัญในการสร้างรายได้ การลงทุน และโอกาสทางธุรกิจของประเทศ

3 แนวทางเปลี่ยนเศรษฐกิจสร้างสรรค์ สู่ธุรกิจที่เติบโตได้จริง

รายงาน Building Thailand’s Future Today ของกลุ่มธนาคารโลกเสนอให้ไทยขยับไปสู่กิจกรรมทางเศรษฐกิจที่สร้างมูลค่าสูงขึ้น โดยใช้จุดแข็งของอุตสาหกรรมสร้างสรรค์เป็นหนึ่งในแรงขับเคลื่อนการเติบโตระยะยาว พร้อมปรับวิธีสนับสนุนธุรกิจให้ตอบโจทย์ตลาดมากขึ้น

ข้อเสนอสำคัญประกอบด้วย 3 การเปลี่ยนผ่าน

1. จากการให้ทุนรายโครงการ สู่การสนับสนุนธุรกิจให้เติบโต

การสนับสนุนเศรษฐกิจสร้างสรรค์ไม่ควรวัดผลเพียงจำนวนโครงการที่ได้รับทุนหรือวงเงินช่วยเหลือ แต่ควรพิจารณาว่าธุรกิจสามารถขยายกิจการ เข้าถึงตลาดใหม่ และดึงดูดเงินลงทุนจากภาคเอกชนได้มากน้อยเพียงใด

แนวทางนี้ช่วยให้การสนับสนุนภาครัฐเชื่อมโยงกับผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจมากขึ้น ตั้งแต่การเพิ่มรายได้ การขยายฐานลูกค้า ไปจนถึงการสร้างงานที่มีคุณภาพและมีความต่อเนื่อง

2. จากการสร้างทรัพย์สินทางปัญญา สู่การสร้างรายได้จาก IP

ผลงานสร้างสรรค์จะสร้างมูลค่าทางธุรกิจได้มากขึ้น เมื่อผู้สร้างสามารถนำสิทธิในผลงานไปใช้ประโยชน์เชิงพาณิชย์ เช่น การให้สิทธิใช้ผลงาน การอนุญาตให้ใช้ตัวละครและการออกแบบ ตลอดจนการจำหน่ายสิทธิในเพลงและคอนเทนต์ให้กับผู้ประกอบการในต่างประเทศ

การพัฒนาระบบคุ้มครองสิทธิและช่องทางสร้างรายได้จากทรัพย์สินทางปัญญา (Intellectual Property: IP) จึงเป็นกุญแจสำคัญในการเปลี่ยนผลงานสร้างสรรค์ให้กลายเป็นสินทรัพย์ที่สร้างรายได้ซ้ำได้ในระยะยาว

3. จากการพัฒนาผู้สร้างสรรค์ในประเทศ สู่บริษัทที่แข่งขันได้ทั่วโลก

การเติบโตของธุรกิจสร้างสรรค์ไม่ได้ขึ้นอยู่กับความสามารถของผู้ผลิตผลงานเพียงอย่างเดียว แต่ยังต้องอาศัยผู้จัดจำหน่าย แพลตฟอร์ม ผู้ให้บริการมืออาชีพ เครือข่ายผู้ซื้อ และพันธมิตรทางธุรกิจในต่างประเทศ

การสร้างระบบนิเวศที่เชื่อมโยงผู้สร้างกับตลาดจึงช่วยเพิ่มโอกาสในการขยายธุรกิจ และทำให้ผลงานสร้างสรรค์ของไทยเข้าถึงผู้บริโภคในวงกว้างได้มากกว่าการพึ่งพาตลาดเฉพาะกลุ่ม

หัวใจของเศรษฐกิจสร้างสรรค์ไม่ใช่แค่การผลิตผลงานที่ดี แต่คือการสร้างระบบธุรกิจที่เปลี่ยนผลงานเหล่านั้นให้เป็นรายได้ การลงทุน และการจ้างงานอย่างต่อเนื่อง

เศรษฐกิจสร้างสรรค์ไทยยังมีช่องว่างในการสร้างงานคุณภาพ

แม้เศรษฐกิจสร้างสรรค์ไทยจะมีขนาดใหญ่ แต่ข้อมูลจากธนาคารโลกชี้ว่า อุตสาหกรรมสร้างสรรค์ในกลุ่มหลัก (Core Creative Industries) มีสัดส่วนประมาณ 4.6% ของ GVA และคิดเป็นราว 2% ของการจ้างงานทั้งหมดในประเทศ

สัดส่วนการจ้างงานดังกล่าวยังต่ำกว่าบางประเทศที่มีสัดส่วนมูลค่าเพิ่มจากอุตสาหกรรมสร้างสรรค์ใกล้เคียงกัน เช่น บราซิลและฟิลิปปินส์ ตามข้อมูลที่นำเสนอในรายงาน

ตัวเลขนี้สะท้อนช่องว่างระหว่างศักยภาพในการผลิตผลงานสร้างสรรค์กับความสามารถในการสร้างธุรกิจที่เติบโตและจ้างงานอย่างเป็นทางการได้ในวงกว้าง โดยเฉพาะธุรกิจที่สามารถขยายฐานลูกค้าไปยังตลาดใหม่ และสร้างรายได้จากผลิตภัณฑ์หรือบริการที่มีมูลค่าสูง

3 ล้านตำแหน่งงานภายในปี 2040 เป็นไปได้ภายใต้เงื่อนไขการพัฒนา

ในการนำเสนอครั้งนี้ มีการยกตัวอย่างสถานการณ์สมมติว่า หากไทยสามารถพัฒนาเศรษฐกิจสร้างสรรค์ให้เข้าใกล้ระดับของเกาหลีใต้ อาจมีโอกาสสร้างงานในระบบเพิ่มขึ้นประมาณ 3 ล้านตำแหน่งภายในปี 2040 โดยอุตสาหกรรมสร้างสรรค์อาจมีสัดส่วนราว 5.6% ของ GVA และเกือบ 9% ของการจ้างงาน

อีกสถานการณ์หนึ่ง ซึ่งรวมการยกระดับบริการวิชาชีพด้านสร้างสรรค์ให้เข้าใกล้ระดับของสหรัฐฯ ประเมินว่าเศรษฐกิจสร้างสรรค์อาจมีสัดส่วนประมาณ 6.1% ของ GVA และ 12% ของการจ้างงาน

อย่างไรก็ตาม ตัวเลขเหล่านี้เป็น สถานการณ์จำลองภายใต้สมมติฐานการพัฒนา ไม่ใช่การคาดการณ์ว่าการจ้างงานจะเพิ่มขึ้นโดยอัตโนมัติ การไปถึงเป้าหมายดังกล่าวต้องอาศัยการเติบโตของธุรกิจ การพัฒนาทักษะ การเข้าถึงเงินทุน และการขยายตลาดควบคู่กัน

ตลาดส่งออกบริการสร้างสรรค์ทั่วโลกมีมูลค่า 1.4 ล้านล้านดอลลาร์

โอกาสของไทยไม่ได้จำกัดอยู่แค่ตลาดสินค้า เพราะบริการสร้างสรรค์กำลังเป็นตลาดขนาดใหญ่ในเศรษฐกิจโลก

ข้อมูลที่นำเสนอในเวทีระบุว่า การส่งออกบริการสร้างสรรค์ทั่วโลกมีมูลค่าประมาณ 1.4 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือมากกว่าสองเท่าของตลาดส่งออกสินค้าสร้างสรรค์ สะท้อนโอกาสในการพัฒนาธุรกิจดิจิทัล คอนเทนต์ และบริการที่สามารถส่งมอบให้ลูกค้าในต่างประเทศได้โดยไม่จำเป็นต้องพึ่งพาการส่งออกสินค้าทางกายภาพเพียงอย่างเดียว

ขณะเดียวกัน การส่งออกสินค้าสร้างสรรค์ของไทยเพิ่มขึ้นจากประมาณ 3.2 พันล้านดอลลาร์สหรัฐในปี 2002 เป็น 8.2 พันล้านดอลลาร์สหรัฐในปี 2024 หรือมากกว่าสองเท่าในช่วงเวลาดังกล่าว แต่การพึ่งพาสินค้าบางหมวดมากเกินไปยังเป็นข้อจำกัดต่อการขยายธุรกิจและการสร้างความสามารถในการแข่งขันระดับโลก

ข้อมูลจากเวทีเดียวกันยังระบุว่า รายได้ของอุตสาหกรรมสื่อและความบันเทิงทั่วโลกกำลังเข้าใกล้ 3 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ ขณะที่ตลาดวิดีโอเกมมีมูลค่าประมาณ 312 พันล้านดอลลาร์สหรัฐตามตัวเลขที่นำเสนอ

สำหรับไทย โอกาสอยู่ที่การนำจุดแข็งด้านอาหาร แฟชั่น การออกแบบ ภาพยนตร์ ดนตรี และงานหัตถกรรม มาพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์และบริการที่ตอบโจทย์ตลาดต่างประเทศ โดยใช้ทรัพย์สินทางปัญญาเป็นกลไกเพิ่มมูลค่า

ตัวอย่างเช่น เพลงที่สามารถสร้างรายได้จากลิขสิทธิ์ ตัวละครที่นำไปต่อยอดกับสินค้าและสื่อหลายรูปแบบ หรือผลงานออกแบบที่สามารถให้สิทธิใช้ในตลาดต่างประเทศได้หลายครั้ง ธุรกิจจึงมีโอกาสสร้างรายได้ต่อเนื่องจากผลงานเดิม แทนการเริ่มต้นผลิตผลงานใหม่เพื่อหารายได้เพียงครั้งเดียว

ยกระดับการคุ้มครอง IP และเปิดทางเข้าถึงแหล่งเงินทุน

การสร้างรายได้จากทรัพย์สินทางปัญญาจำเป็นต้องมีระบบรองรับที่เข้มแข็ง ธนาคารโลกจึงเสนอให้ไทยพัฒนากลไกคุ้มครองสิทธิและสนับสนุนการใช้ประโยชน์จาก IP ในเชิงพาณิชย์อย่างเป็นรูปธรรม

แนวทางสำคัญประกอบด้วย

• เพิ่มประสิทธิภาพการบังคับใช้สิทธิในทรัพย์สินทางปัญญา เพื่อสร้างความเชื่อมั่นให้ผู้สร้างสรรค์และผู้ลงทุน

• ใช้เทคโนโลยี Digital Rights Management (DRM) ช่วยบริหารจัดการและติดตามการใช้สิทธิในผลงานดิจิทัล

• พัฒนาระบบจัดเก็บและบริหารค่าลิขสิทธิ์ เพื่อให้ผู้สร้างได้รับผลตอบแทนจากการนำผลงานไปใช้ประโยชน์

• อำนวยความสะดวกด้านการจดทะเบียนและคุ้มครอง IP ข้ามพรมแดน ลดความซับซ้อนสำหรับธุรกิจที่ต้องการเข้าสู่ตลาดต่างประเทศ

• พัฒนาระบบประเมินมูลค่าทรัพย์สินไม่มีตัวตน เช่น ลิขสิทธิ์ ตัวละคร แค็ตตาล็อกเพลง และงานออกแบบ เพื่อให้ธุรกิจสามารถแสดงมูลค่าสินทรัพย์ได้ชัดเจนขึ้น

อีกประเด็นที่น่าสนใจคือการพัฒนาสินเชื่อที่ใช้ทรัพย์สินทางปัญญาเป็นหลักประกัน โดยต้องมีระบบประเมินมูลค่าที่เหมาะสมและกลไกบริหารความเสี่ยงรองรับ

หากดำเนินการได้อย่างมีประสิทธิภาพ ธุรกิจสร้างสรรค์อาจมีทางเลือกในการเข้าถึงเงินทุนมากขึ้น โดยเฉพาะกิจการที่มีผลงานและสิทธิในทรัพย์สินทางปัญญาที่มีศักยภาพเชิงพาณิชย์ แต่ยังมีข้อจำกัดในการใช้สินทรัพย์เหล่านั้นเพื่อระดมทุน

CEA ผลักดันความคิดสร้างสรรค์ให้เป็นทุนทางเศรษฐกิจ

สำนักงานส่งเสริมเศรษฐกิจสร้างสรรค์ (องค์การมหาชน) หรือ CEA มีเป้าหมายใช้เวที Creativity as Capital ส่งเสริมการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้และแนวทางพัฒนานโยบายเศรษฐกิจสร้างสรรค์ในระดับนานาชาติ โดยมุ่งเปลี่ยนความคิดสร้างสรรค์ ทุนทางวัฒนธรรม และทรัพย์สินทางปัญญาให้เป็นสินทรัพย์ที่สร้างมูลค่า ดึงดูดการลงทุน และเข้าถึงตลาดโลก

ในมุมภาครัฐ ข้อเสนอของธนาคารโลกเน้นการพัฒนาระบบตลาดและกลไกสนับสนุนที่ช่วยให้ธุรกิจเติบโต ควบคู่กับการปรับปรุงกฎหมายและการเข้าถึงเงินทุน ตลอดจนการเปลี่ยนวิธีวัดผลจากจำนวนโครงการที่ได้รับการสนับสนุน ไปสู่ตัวชี้วัดที่สะท้อนผลลัพธ์ทางธุรกิจมากขึ้น

ตัวชี้วัดที่ควรให้ความสำคัญ ได้แก่ การเติบโตของกิจการ มูลค่าการส่งออก รายได้จากทรัพย์สินทางปัญญา และจำนวนงานคุณภาพที่เกิดขึ้นจริง

ส่วนภาคเอกชนและนักลงทุนควรประเมินมูลค่า IP ของตนเองให้ชัดเจน พัฒนาช่องทางเข้าถึงลูกค้า และยกระดับทักษะของบุคลากร โดยเฉพาะการผสานทุนทางวัฒนธรรมเข้ากับเทคโนโลยีดิจิทัล เพื่อสร้างโอกาสเชิงพาณิชย์ในตลาดเอเชียและตลาดโลก

จากทุนทางวัฒนธรรม สู่เครื่องยนต์เติบโตใหม่ของเศรษฐกิจไทย

เศรษฐกิจสร้างสรรค์มูลค่า 1.7 ล้านล้านบาทเป็นฐานสำคัญที่ไทยสามารถต่อยอดเพื่อสร้างรายได้และเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขัน แต่การเติบโตในระยะต่อไปจำเป็นต้องก้าวข้ามการผลิตผลงานที่มีคุณภาพ ไปสู่การสร้างธุรกิจที่มีระบบบริหารจัดการ มีช่องทางตลาด และสามารถใช้ประโยชน์จากทรัพย์สินทางปัญญาได้อย่างเต็มศักยภาพ

ข้อเสนอของธนาคารโลกจึงชี้ให้เห็นความสำคัญของการเชื่อมโยงผู้สร้างสรรค์กับผู้จัดจำหน่าย แพลตฟอร์ม นักลงทุน และผู้ซื้อในต่างประเทศ พร้อมพัฒนากลไกคุ้มครอง IP และแหล่งเงินทุนที่เหมาะสม

ท้ายที่สุด ความสำเร็จของเศรษฐกิจสร้างสรรค์ไทยไม่ได้ขึ้นอยู่กับความสามารถในการผลิตผลงานเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับว่าไทยจะสามารถเปลี่ยนความคิดสร้างสรรค์ให้เป็นธุรกิจที่เติบโต สร้างรายได้จากตลาดโลก และมอบโอกาสในการทำงานที่มีคุณภาพให้กับคนไทยได้มากเพียงใด