พ.ร.บ.อากาศสะอาด: โอกาส ความเสี่ยง และต้นทุนใหม่ที่ภาคธุรกิจต้องรู้

ร่าง พ.ร.บ.อากาศสะอาด ที่ประเทศไทยรอคอยมาหลายปีกำลังเข้าสู่ช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อสำคัญ หลังวุฒิสภาลงมติเห็นชอบร่างฉบับแก้ไขด้วยคะแนนเสียง 145 เสียง เมื่อต้นเดือนกรกฎาคม 2569 แต่การแก้ไขที่เกิดขึ้นกว่า 100 มาตรากลับทำให้ร่างฉบับวุฒิสภาแตกต่างจากร่างของสภาผู้แทนราษฎรอย่างมีนัยสำคัญ ทั้งการเปลี่ยนตัวประธานคณะกรรมการระดับจังหวัดจากนายกองค์การบริหารส่วนจังหวัดเป็นผู้ว่าราชการจังหวัด การตัด "ระบบมัดจำ-คืนเงิน" ที่เคยกำหนดให้ผู้ผลิตและผู้บริโภคสินค้าเสี่ยงสูงต้องวางเงินมัดจำเพื่อป้องกันการเผาทำลายออกทั้งหมด และการเพิ่มสัดส่วนตัวแทนภาคธุรกิจในคณะกรรมการทั้งระดับจังหวัดและระดับชาติความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ทำให้ภาคประชาชนกังวลว่าสิทธิในการปกป้องตนเองจากมลพิษอาจถูกลดทอนลง ขณะที่ร่างกฎหมายยังต้องผ่านกระบวนการพิจารณาอีกขั้นก่อนมีผลบังคับใช้จริง

ท่ามกลางความเห็นต่างระหว่างสองสภานี้ คณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ร่วมกับ สมาคมเครือข่ายอากาศสะอาดเพื่อสุขภาพ สมาคมนักกฎหมายสิทธิมนุษยชน และ Fair Finance Thailand จึงจัดเวทีเสวนา "รัฐ–ทุน–ฝุ่น: โครงสร้างอำนาจที่ทำให้ประเทศไทยหายใจไม่ออก" ขึ้น เพื่อตรวจสอบร่างกฎหมายฉบับนี้ผ่านสามกรอบคิดหลัก ได้แก่ หลักสิทธิมนุษยชน หลักผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย (Polluter Pays Principle) และมาตรฐานของ OECD ซึ่งไทยตั้งเป้าเข้าเป็นสมาชิกภายในปี 2571 (สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ, 2569) โดยร่าง พ.ร.บ.อากาศสะอาดถือเป็นหนึ่งในกฎหมายที่ถูกจับตาว่าจะสะท้อนความพร้อมด้านสิ่งแวดล้อมและธรรมาภิบาลของประเทศต่อสายตานานาชาติ

งานเสวนาครั้งนี้จะรวบรวมมุมมองจากนักวิชาการ ผู้แทนภาครัฐ ภาคธุรกิจ และองค์กรด้านสิทธิมนุษยชน มาร่วมพูดคุยในประเด็นตั้งแต่การยึดกุมรัฐ (State Capture) และอุปสรรคต่อการเข้าเป็นสมาชิก OECD บทบาทของหน่วยงานรัฐในการผลักดันกฎหมาย ไปจนถึงคำถามว่าใครควรรับผิดชอบต่อผลกระทบจากมลพิษทางอากาศ และเสียงของประชาชนอยู่ตรงไหนในโครงสร้างกฎหมายนี้

ทำไมเวทีนี้จึงเกิดขึ้นในจังหวะนี้

ร่าง พ.ร.บ.อากาศสะอาดผ่านการพิจารณาของคณะกรรมาธิการวุฒิสภามาแล้วถึง 16 ครั้ง ก่อนเข้าสู่วาระ 2-3 ของวุฒิสภาในช่วงต้นเดือนกรกฎาคม 2569 แต่เนื่องจากเนื้อหาที่แก้ไขจำนวนมากทำให้ร่างฉบับวุฒิสภาแตกต่างจากร่างเดิมของสภาผู้แทนราษฎรอย่างชัดเจน ขั้นตอนต่อไปจึงมีความเป็นไปได้ที่จะต้องตั้งคณะกรรมาธิการร่วมกันของสองสภาเพื่อพิจารณาหาข้อยุติ ซึ่งอาจส่งผลให้กระบวนการออกกฎหมายล่าช้าออกไปอีก 

วุฒิสภาผ่านร่าง พ.ร.บ.อากาศสะอาดด้วยคะแนน 145 เสียง แต่แก้ไขเนื้อหากว่า 100 มาตรา จนอาจต้องตั้งคณะกรรมาธิการร่วมสองสภาเพื่อหาข้อยุติ ก่อนกฎหมายจะมีผลบังคับใช้จริง

ช่วงเวลานี้จึงเป็นจังหวะสำคัญที่ภาคประชาสังคม แวดวงวิชาการ และภาคธุรกิจ จะได้ร่วมกันทบทวนว่าโครงสร้างอำนาจที่ถูกออกแบบไว้ในร่างกฎหมายฉบับล่าสุดนั้น ตอบโจทย์การคุ้มครองสิทธิของประชาชนจากมลพิษทางอากาศได้มากน้อยเพียงใด และสอดคล้องกับมาตรฐานสากลที่ไทยต้องการก้าวเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งหรือไม่

ประเด็นสำคัญที่จะพูดคุยในงาน

เวทีเสวนาวางประเด็นหลักไว้ 5 ด้าน ได้แก่

• การยึดกุมรัฐ (State Capture) และอุปสรรคต่อการเข้าเป็นสมาชิก OECD ของประเทศไทย
• บทบาทของหน่วยงานรัฐในการผลักดันกฎหมายอากาศสะอาดให้เดินหน้า
• แนวทางการประกอบธุรกิจที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมและเคารพสิทธิมนุษยชน
• คำถามว่าใครควรเป็นผู้รับผิดชอบต่อผลกระทบจากมลพิษทางอากาศ ภายใต้หลักผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย
• พื้นที่ของเสียงประชาชนในโครงสร้างกฎหมายฉบับนี้

กำหนดการตลอดวัน

งานจัดขึ้นเต็มวัน แบ่งเป็นช่วงบรรยายนำและวงเสวนาใหญ่ 2 ช่วง ปิดท้ายด้วยการอภิปรายสรุปภาพรวม

ช่วงเช้า

• 08.30–09.00 น. ลงทะเบียน
• 09.00–09.15 น. กล่าวต้อนรับและเปิดการประชุม โดย รองศาสตราจารย์ ดร. ศุภลักษณ์ ทวีจรัสทรัพย์ คณบดี คณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
• 09.15–09.30 น. ชี้แจงวัตถุประสงค์ของการเสวนา โดย ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. พัชร์ นิยมศิลป์ ผู้อำนวยการศูนย์นิติศาสตร์เพื่อประชาชน คณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
• 09.30–10.00 น. ปาฐกถา "การยึดกุมรัฐ (State Capture) และอุปสรรคของประเทศไทยในการเข้าสู่ OECD: ประเมินผ่านร่าง พ.ร.บ.อากาศสะอาดฉบับ สว." โดย นางสาวสฤณี อาชวานันทกุล นักวิชาการอิสระด้านเศรษฐกิจการเงิน
• 10.00–10.30 น. ปาฐกถา "การมีกฎหมายอากาศสะอาดที่มีประสิทธิภาพจะเป็นผลดีต่อภาคธุรกิจในประเทศไทย" โดยคุณนิยต พิศเวส สภาหอการค้าร่วมต่างประเทศในประเทศไทย (Joint Foreign Chambers of Commerce in Thailand: JFCCT)
• 10.30–12.30 น. ช่วงที่ 1: การเสวนา "บทบาทเชิงรุกของหน่วยงานรัฐในการเปลี่ยนผ่านเข้าสู่ OECD: ประเมินผ่านร่าง พ.ร.บ.อากาศสะอาด" ร่วมเสวนาโดยผู้แทนจากสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ กรมคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพ กระทรวงยุติธรรม สถาบันสิ่งแวดล้อมไทย (TEI) และคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์
• 12.30–13.00 น. รับประทานอาหารกลางวัน

ช่วงบ่าย

• 13.00–15.00 น. ช่วงที่ 2: การเสวนา "การประกอบธุรกิจที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมและเคารพสิทธิมนุษยชน: การเปลี่ยนผ่านโดยอาศัยร่าง พ.ร.บ.อากาศสะอาด" ร่วมเสวนาโดยผู้แทนจากคณะนิติศาสตร์ จุฬาฯ คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ สมาคมเครือข่ายโกลบอลคอมแพ็กแห่งประเทศไทย และ Fair Finance Thailand ดำเนินรายการโดย รองศาสตราจารย์ ดร. คนึงนิจ ศรีบัวเอี่ยม
• 15.00–16.30 น. ช่วงที่ 3 อภิปรายภาพรวมและสะท้อนมุมมองต่อการเสวนาทั้งสองช่วง โดยคณาจารย์และผู้แทนหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

จัดโดยใคร และร่วมงานได้อย่างไร

งานเสวนาจัดโดย คณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ร่วมกับ สมาคมเครือข่ายอากาศสะอาดเพื่อสุขภาพ สมาคมนักกฎหมายสิทธิมนุษยชน (HRLA) และ Fair Finance Thailand

• วันที่: วันอังคารที่ 25 สิงหาคม 2569
• เวลา: 08.30–16.30 น.
• สถานที่: คณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
• ค่าใช้จ่าย: เข้าร่วมฟรี
• ลงทะเบียน: ผ่าน QR Code ในโปสเตอร์ หรือลิงก์ https://forms.gle/upcByWqzhiJ4Gb9c7

บทสรุป

ท่ามกลางร่างกฎหมายที่ยังไม่นิ่งและมีจุดยืนต่างกันระหว่างสองสภา เวทีเสวนา "รัฐ–ทุน–ฝุ่น" ครั้งนี้จึงไม่ใช่แค่การประชาสัมพันธ์ร่างกฎหมายฉบับหนึ่ง แต่เป็นพื้นที่ตรวจสอบว่าโครงสร้างอำนาจที่กำลังถูกออกแบบใหม่ในนาทีสุดท้ายก่อนกฎหมายมีผลบังคับใช้นั้น ให้น้ำหนักกับผู้มีส่วนได้ส่วนเสียฝ่ายใดมากกว่ากัน สำหรับภาคธุรกิจ ประเด็นที่ควรจับตาต่อจากงานนี้คือทิศทางของคณะกรรมาธิการร่วมสองสภาที่อาจเกิดขึ้น สัดส่วนตัวแทนภาคเอกชนในกลไกกำกับดูแลระดับจังหวัดและระดับชาติ รวมถึงกลไกอย่างกองทุนอากาศสะอาดที่จะส่งผลโดยตรงต่อต้นทุนการปรับตัวของผู้ประกอบการ โดยเฉพาะ SME ในระยะเปลี่ยนผ่านสู่มาตรฐานสิ่งแวดล้อมที่เข้มงวดขึ้นตามเป้าหมายการเข้าเป็นสมาชิก OECD ของประเทศไทย