สีจิ้นผิงเสนอ 4 ข้อริเริ่ม สร้างกรอบความมั่นคงใหม่ในตะวันออกกลาง: จีนกำลังเขียนกติกาใหม่ของภูมิภาคหรือแค่ถ่วงดุลอเมริกา?

เมื่อวันที่ 2 กันยายน พ.ศ. 2569 สีจิ้นผิง ประธานาธิบดีจีน เดินทางเยือนกรุงไคโรในฐานะการเยือนอียิปต์อย่างเป็นทางการครั้งแรกในรอบกว่าทศวรรษ และนั่นไม่ใช่แค่การทูตตามพิธีการ แต่เป็นการส่งสัญญาณเชิงยุทธศาสตร์ที่ชัดเจนว่าจีนพร้อมก้าวขึ้นมาเป็นผู้เล่นหลักในสมการความมั่นคงของตะวันออกกลาง ภูมิภาคที่ครั้งหนึ่งถือเป็น "สนามเหย้า" ของอิทธิพลตะวันตก

ระหว่างการพบปะกับประธานาธิบดีอับดุล ฟัตตาห์ อัลซีซี สีจิ้นผิง เสนอข้อริเริ่ม 4 ประการ (four-point proposal) เพื่อสร้างกรอบความมั่นคงรูปแบบใหม่ในตะวันออกกลาง โดยยึดวิสัยทัศน์ "ความมั่นคงร่วมกันอย่างครอบคลุมรอบด้าน อาศัยความร่วมมือ และมีความยั่งยืน" (common, comprehensive, cooperative and sustainable security) ซึ่งในแง่ของภาษาทางการทูต ถือว่าตรงข้ามกับแนวทางสหรัฐฯ อย่างสิ้นเชิง

บทความนี้จะวิเคราะห์ว่าข้อริเริ่ม 4 ประการนี้มีสาระสำคัญอย่างไร เหตุใดจึงเกิดขึ้น ณ เวลานี้ และนัยสำคัญต่อดุลอำนาจในภูมิภาคและผลประโยชน์ของประเทศในตะวันออกกลางคืออะไร

บริบท: ทำไมอียิปต์ ทำไมตอนนี้

ก่อนจะเจาะแต่ละข้อริเริ่ม ต้องเข้าใจก่อนว่าเหตุใดสีจิ้นผิงจึงเลือกไคโรเป็นจุดประกาศวิสัยทัศน์นี้

อียิปต์ไม่ใช่ประเทศที่ร่ำรวยน้ำมันเหมือนซาอุดีอาระเบียหรือ UAE แต่มีความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์สูงมาก ทั้งในฐานะประตูเชื่อมแอฟริกากับตะวันออกกลาง ผู้ควบคุมคลองสุเอซที่มีสินค้าผ่านมากกว่า 12% ของการค้าโลก และในฐานะประเทศอาหรับที่ใหญ่ที่สุดทั้งในแง่ประชากรและอิทธิพลทางการเมือง การที่จีนเลือกไคโรเป็น "เวที" ประกาศข้อเสนอกรอบความมั่นคงใหม่ จึงมีนัยทางสัญลักษณ์ที่ทรงพลังมาก

นอกจากนี้ การเยือนครั้งนี้ยังเกิดขึ้นในช่วงที่ความตึงเครียดในตะวันออกกลางยังคงสูง โดยเฉพาะความขัดแย้งระหว่างสหรัฐฯ กับอิหร่านในบริเวณช่องแคบฮอร์มุซ ตามรายงานของสำนักข่าว Xinhua สีจิ้นผิงยังได้เดินทางไปร่วมการประชุมสุดยอด SCO ที่บิชเคก ก่อนต่อสู่ไคโร ซึ่งแสดงให้เห็นว่าทริปนี้เป็นส่วนหนึ่งของการทูตแบบ "marathon diplomacy" ที่มีการวางแผนรอบด้าน

4 ข้อริเริ่มสีจิ้นผิง: รายละเอียดและนัยวิเคราะห์

ข้อที่ 1: ส่งเสริมแรงขับเคลื่อนจากภายใน ปฏิเสธการแทรกแซงจากภายนอก

ข้อแรกและแหลมคมที่สุดทางการเมือง: สีจิ้นผิงระบุว่าประชาชนในตะวันออกกลางต้องเป็น "เจ้านายในกิจการของตนเอง" (remain masters of their own affairs) และเรียกร้องให้ปฏิเสธการแทรกแซงจากภายนอก พร้อมสนับสนุนให้ประเทศในภูมิภาคสร้างกรอบความมั่นคงโดยตนเอง

ในแง่ภาษาทางการทูต ข้อนี้เป็นการโจมตีทางอ้อมที่ชัดเจนต่อนโยบายการแทรกแซงของสหรัฐฯ และ NATO ในภูมิภาค จีนกำลังบอกว่า "ปัญหาตะวันออกกลางควรได้รับการแก้ไขโดยคนในภูมิภาค ไม่ใช่โดยมหาอำนาจข้ามน้ำข้ามทะเล"

สิ่งที่น่าสนใจคือ สีจิ้นผิงเสนอให้ประเทศในภูมิภาคเปิด "บทสนทนาด้านสันติภาพและความมั่นคง" กัน ซึ่งเป็นสูตรเดียวกับที่จีนใช้ประสบความสำเร็จในการจัดเจรจาระหว่างซาอุดีอาระเบียกับอิหร่านในปี พ.ศ. 2566 — ดีลที่ทำให้โลกประหลาดใจและสร้างชื่อให้จีนในฐานะนักไกล่เกลี่ยระดับภูมิภาคคู่แข่งของสหรัฐฯ อย่างแท้จริงเป็นครั้งแรก

ข้อที่ 2: ใช้แนวทางบูรณาการ ปัญหาปาเลสไตน์คือหัวใจสำคัญ

ข้อที่สองเรียกร้อง "comprehensive approach" หรือแนวทางแบบองค์รวมในการแก้ปัญหาความมั่นคง โดยเฉพาะการยืนยันอย่างชัดเจนว่า "ปัญหาปาเลสไตน์ยังคงเป็นแก่นกลางของคำถามตะวันออกกลาง (at the core of the Middle East question) และต้องไม่ถูกมองข้ามหรือดันออกไปชายขอบ"

ถ้อยคำนี้มีนัยสำคัญสองชั้น: ชั้นแรก จีนกำลังแสดงจุดยืนร่วมกับประเทศอาหรับส่วนใหญ่ที่มองว่าสหรัฐฯ ละเลยปัญหาปาเลสไตน์ ชั้นที่สอง จีนกำลังบอกว่าการแก้ปัญหาความมั่นคงในภูมิภาคจะไม่ยั่งยืนหากไม่แก้ที่ต้นตอ — ซึ่งต่างจากแนวทางสหรัฐฯ ที่มักเจรจาเรื่องความมั่นคงแยกออกจากประเด็นปาเลสไตน์

สำหรับอียิปต์ซึ่งเป็นหนึ่งในสองประเทศอาหรับที่ทำสันติภาพกับอิสราเอล แต่ยังคงรักษาจุดยืนสนับสนุนรัฐปาเลสไตน์ — สาระข้อนี้ตรงกับท่าทีทางการเมืองในประเทศของซีซีพอดี

ข้อที่ 3: เสริมแกร่งรากฐานการพัฒนา ใช้เศรษฐกิจแก้ปัญหาความมั่นคง

ข้อสามโดดเด่นในเชิงวิเคราะห์มากที่สุด เพราะสีจิ้นผิงระบุชัดว่า "สันติภาพและเสถียรภาพที่ยั่งยืนในตะวันออกกลางขึ้นอยู่กับการพัฒนาเป็นพื้นฐาน" และจีนพร้อมร่วมมือในการ "ปกป้องความมั่นคงของเส้นทางการเดินเรือระหว่างประเทศ พัฒนาความร่วมมือ และส่งเสริมการบรรจบกันของผลประโยชน์"

นี่คือ "จีนโมเดล" ที่นำมาใช้กับตะวันออกกลาง: แก้ปัญหาความไม่มั่นคงผ่านการลงทุนและการพัฒนา ไม่ใช่ผ่านกำลังทหาร

ตัวอย่างที่เป็นรูปธรรม ระหว่างการเยือนครั้งนี้ จีนและอียิปต์ลงนามในเอกสารความร่วมมือกว่า 20 ฉบับ ครอบคลุมเศรษฐกิจดิจิทัล วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี การศึกษา และการขนส่ง รวมถึงความร่วมมือในกรอบ Belt and Road Initiative (BRI) นอกจากนี้ยังมีความร่วมมือในด้านพลังงานสีเขียว รถยนต์ไฟฟ้า อวกาศ และเทคโนโลยีการเกษตรสมัยใหม่

ในเชิงเศรษฐศาสตร์การเมือง แนวคิดนี้มีฐานจากประสบการณ์จีนเอง: การพัฒนาเศรษฐกิจในช่วง 40 ปีที่ผ่านมาช่วยลดความขัดแย้งภายในได้อย่างมีนัยสำคัญ แม้จะยังมีข้อถกเถียงว่าโมเดลนี้ถ่ายทอดข้ามวัฒนธรรมได้แค่ไหน

ข้อที่ 4: ยกระดับการประสานงานระหว่างประเทศ ยึดกฎบัตรสหประชาชาติ ปฏิเสธ "มาตรฐานคู่"

ข้อสุดท้ายเรียกร้องให้ชุมชนระหว่างประเทศ "ละทิ้งมาตรฐานคู่ (double standards) ในตะวันออกกลาง เคารพอธิปไตยและบูรณภาพแห่งดินแดนของประเทศในภูมิภาค" พร้อมให้ UN มีบทบาทที่มีประสิทธิภาพ

ข้อนี้เป็นการส่งสัญญาณโดยตรงถึงสหรัฐฯ และชาติตะวันตก ที่จีนมองว่าใช้มาตรฐานสองชุด เช่น ประณามรัสเซียเรื่องอธิปไตยยูเครน แต่ไม่ใช้มาตรฐานเดียวกันกับอิสราเอลในดินแดนปาเลสไตน์

ใครได้ประโยชน์จากข้อเสนอนี้ และใครต้องระวัง

ผู้รับประโยชน์ชัดเจนที่สุด คือประเทศอาหรับที่ต้องการลดการพึ่งพาสหรัฐฯ แต่ไม่อยากอยู่ใต้อิทธิพลของอิหร่าน กลุ่ม Gulf States หลายประเทศ รวมถึงอียิปต์ จอร์แดน และโมร็อกโก มีแนวโน้มตอบรับกรอบนี้ในเชิงบวก เพราะเป็นการเปิดทางเลือกที่สาม

ฝ่ายที่ต้องจับตา คืออิสราเอล ซึ่งข้อเสนอของสีจิ้นผิงวางปัญหาปาเลสไตน์ไว้ที่ "แกนกลาง" ซึ่งขัดกับนโยบายของรัฐบาลอิสราเอลที่ต้องการแยกการเจรจาความมั่นคงออกจากประเด็นปาเลสไตน์

อิหร่าน เป็นกรณีซับซ้อน ข้อเสนอของจีนเรียกร้อง "good-neighborly and friendly relations" และการแก้ปัญหาด้วยการเจรจา ซึ่งอาจช่วยลดแรงกดดันจากสงครามในภูมิภาค แต่ขณะเดียวกัน จีนก็ไม่ต้องการให้อิหร่านครอบงำตะวันออกกลางเพราะจะทำให้ภูมิภาคไม่เสถียรและกระทบเส้นทางพลังงานที่จีนพึ่งพา

มุมมองตรงข้าม: ข้อจำกัดของวิสัยทัศน์นี้

เพื่อความสมดุลในการวิเคราะห์ ต้องตั้งคำถามสำคัญว่า: ข้อริเริ่ม 4 ประการนี้มีกลไกบังคับใช้ได้จริงแค่ไหน?

ในทางปฏิบัติ จีนยังขาดโครงสร้างพื้นฐานทางทหารในภูมิภาคเมื่อเทียบกับสหรัฐฯ ที่มีฐานทัพกระจายอยู่ทั่วตะวันออกกลาง (Bahrain, Qatar, UAE, Kuwait ฯลฯ) ความสามารถของจีนในการ "ค้ำประกัน" ความมั่นคงจึงยังเป็นคำถามที่เปิดอยู่ นักวิเคราะห์หลายสำนัก อาทิ Texas National Security Review มองว่าจีนยังอยู่ในระยะ "Space Diplomacy" — ใช้โครงการพัฒนาและสัญลักษณ์ทางการทูตสร้างอิทธิพล แต่ยังไม่มีความสามารถรองรับบทบาทรักษาความมั่นคงในระดับที่อเมริกาทำอยู่

นอกจากนี้ ข้อเสนอยังค่อนข้าง "กว้างและนามธรรม" — ไม่มีกรอบเวลา ไม่มีกลไกตรวจสอบ และไม่มีคำนิยามชัดเจนว่า "กรอบความมั่นคงใหม่" จะมีโครงสร้างอย่างไรในทางปฏิบัติ เปรียบเทียบกับข้อตกลง Abraham Accords ของสหรัฐฯ ที่แม้จะมีปัญหาเรื่องการครอบคลุม แต่มีผลทางกฎหมายและการทูตที่ชัดเจนกว่า

บทสรุป: จีนกำลังเปลี่ยนเกม ไม่ใช่แค่เล่นเกม

ข้อริเริ่ม 4 ประการของสีจิ้นผิงในไคโรเป็นมากกว่าการแถลงทางการทูต มันคือการประกาศ "doctrine" ด้านความมั่นคงของจีนสำหรับตะวันออกกลาง ที่ตั้งอยู่บน 3 เสาหลัก: ปฏิเสธการแทรกแซงภายนอก ใช้การพัฒนาเศรษฐกิจเป็นเครื่องมือสร้างสันติภาพ และยึดกติกาสากลที่จีนพิจารณาว่าเป็นธรรม

สิ่งที่ต้องจับตาในช่วง 12-18 เดือนข้างหน้าคือว่า ข้อเสนอนี้จะเปลี่ยนจาก "วิสัยทัศน์" ไปสู่ "กลไกที่มีผลจริง" ได้แค่ไหน โดยเฉพาะการที่จีนจะสามารถระดมประเทศในภูมิภาคให้มาร่วมพูดคุยเรื่องสถาปัตยกรรมความมั่นคงได้หรือไม่ ซึ่งจะเป็นตัวชี้วัดที่แท้จริงว่าจีนกำลัง "เปลี่ยนเกม" อย่างจริงจัง หรือเพียงแค่ส่งสัญญาณทางการทูตที่ฟังดูดีแต่ไม่มีน้ำหนักจริง