ธนาคารโลกชูโมเดล “เมืองแห่งอนาคต” ปลดล็อกเมืองรองไทย เร่งเศรษฐกิจสู่ประเทศรายได้สูง

ธนาคารโลกเสนอไทยสร้างเครือข่ายเมืองที่มีบทบาททางเศรษฐกิจเกื้อหนุนกัน แทนการกระจุกตัวของการลงทุนไว้ในกรุงเทพฯ เพียงแห่งเดียว ชี้เมืองรองมีศักยภาพเพิ่มผลิตภาพ ดึงดูดการลงทุน และสร้างงาน ขณะที่ไทยต้องผลักดัน GDP ต่อหัวให้เติบโตเฉลี่ย 5.4% ต่อปีในทศวรรษหน้า เพื่อมุ่งสู่ประเทศรายได้สูงภายในปี 2580

การพัฒนาเมืองกำลังกลายเป็นหนึ่งในโจทย์สำคัญของเศรษฐกิจไทย หลังการเติบโตและกิจกรรมทางธุรกิจจำนวนมากยังคงกระจุกตัวอยู่ในกรุงเทพฯ และปริมณฑล ขณะที่เมืองรองหลายแห่งยังมีศักยภาพทางเศรษฐกิจที่ไม่ได้รับการพัฒนาอย่างเต็มที่

รายงาน Thailand Cities of the Future: Urban Foundations for a High-Income Economy ของธนาคารโลก ซึ่งเผยแพร่เมื่อวันที่ 22 กันยายน 2569 เสนอให้ไทยยกระดับระบบเมืองทั่วประเทศ โดยเพิ่มผลิตภาพของกรุงเทพฯ ควบคู่กับการสร้างบทบาททางเศรษฐกิจที่ชัดเจนให้เมืองรอง เพื่อให้แต่ละพื้นที่สามารถสนับสนุนซึ่งกันและกัน

รายงานระบุว่า ประมาณ 89% ของการเติบโตของ GDP ไทยระหว่างปี 2553–2563 มาจากเขตเมือง แสดงให้เห็นว่าเมืองมีบทบาทสำคัญต่อการสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจ การจ้างงาน และการลงทุน

อย่างไรก็ตาม การเติบโตที่กระจุกตัวอยู่ในเมืองหลักเพียงไม่กี่แห่งอาจเพิ่มต้นทุนทางเศรษฐกิจ ทั้งการเดินทางที่ใช้เวลานาน ราคาที่อยู่อาศัย ความแออัด และแรงกดดันต่อโครงสร้างพื้นฐาน ขณะเดียวกัน เมืองรองที่มีศักยภาพกลับยังไม่สามารถสร้างผลิตภาพและดึงดูดการลงทุนได้เต็มที่

แนวทางของธนาคารโลกจึงไม่ใช่การลดบทบาทของกรุงเทพฯ แต่เป็นการสร้างระบบเมืองหลายศูนย์กลาง (Multi-nodal Urban System) ให้กรุงเทพฯ ยังคงเป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจระดับประเทศ ขณะที่เมืองรองรับบทบาทเฉพาะด้านและเชื่อมโยงกับเมืองหลักได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เป้าหมาย GDP ต่อหัวโต 5.4% ต่อปี โจทย์ใหญ่ก่อนถึงปี 2580

ประเทศไทยตั้งเป้าก้าวสู่สถานะประเทศรายได้สูงภายในปี 2580 แต่การไปถึงเป้าหมายดังกล่าวจำเป็นต้องเร่งเพิ่มผลิตภาพและสร้างแหล่งเติบโตทางเศรษฐกิจใหม่

ธนาคารโลกระบุว่า ไทยจำเป็นต้องมีอัตราการเติบโตของ GDP ต่อหัวเฉลี่ยประมาณ 5.4% ต่อปีในช่วงทศวรรษหน้า เพื่อให้สอดคล้องกับเป้าหมายการเป็นประเทศรายได้สูง ขณะที่การเติบโตของ GDP ต่อหัวที่แท้จริงในช่วงปี 2564–2567 เฉลี่ยอยู่ที่ประมาณ 2.2% ต่อปี

ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนช่องว่างระหว่างผลการดำเนินงานทางเศรษฐกิจในช่วงที่ผ่านมา กับระดับการเติบโตที่จำเป็นต่อการยกระดับรายได้ของประเทศ

การลงทุนพัฒนาเมืองจึงไม่ได้เป็นเพียงเรื่องผังเมืองหรือการปรับปรุงสภาพแวดล้อม แต่เกี่ยวข้องโดยตรงกับความสามารถในการแข่งขันของธุรกิจ การเข้าถึงตลาดแรงงาน การสร้างงานที่มีผลิตภาพสูง และการดึงดูดเงินลงทุนจากภาคเอกชน

หากเมืองสามารถจัดการโครงสร้างพื้นฐานได้ดีขึ้น เชื่อมโยงผู้คนกับแหล่งงาน และสนับสนุนธุรกิจให้เติบโตได้อย่างมีประสิทธิภาพ ก็จะช่วยเพิ่มโอกาสในการสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจในระยะยาว

กรุงเทพฯ ยังสำคัญ แต่ต้นทุนจากความแออัดเพิ่มสูงขึ้น

กรุงเทพฯ ยังคงเป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจที่สำคัญของไทย โดยสร้างผลผลิตเกือบครึ่งหนึ่งของประเทศ แต่การกระจุกตัวของกิจกรรมทางเศรษฐกิจทำให้เมืองต้องเผชิญต้นทุนที่เพิ่มขึ้น

รายงานธนาคารโลกประเมินว่า ปัญหาการจราจรติดขัดสร้างความสูญเสียทางเศรษฐกิจให้กรุงเทพฯ คิดเป็นประมาณ 7–10% ของผลิตภัณฑ์มวลรวมระดับภูมิภาค (GRP) ต่อปี ขณะเดียวกัน ความเสี่ยงจากน้ำท่วมและความร้อน ตลอดจนแรงกดดันต่อระบบสาธารณูปโภค ยิ่งเพิ่มความท้าทายในการรักษาผลิตภาพของเมือง

โจทย์จึงไม่ใช่การหยุดลงทุนในกรุงเทพฯ แต่เป็นการลงทุนให้เกิดประสิทธิภาพมากขึ้น ทั้งการแก้ปัญหาการเดินทาง การเพิ่มความสามารถในการรับมือกับสภาพภูมิอากาศ และการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานที่สนับสนุนการทำงานของธุรกิจ

ขณะเดียวกัน การพัฒนาเมืองรองให้มีงานและบริการที่มีคุณภาพ จะช่วยให้กิจกรรมทางเศรษฐกิจไม่จำเป็นต้องกระจุกตัวอยู่ในเมืองหลวงเพียงแห่งเดียว และเพิ่มทางเลือกให้ธุรกิจและแรงงานสามารถเติบโตในพื้นที่อื่นได้

3 แนวทางสร้างเมืองแห่งอนาคตของไทย

ธนาคารโลกเสนอให้ไทยดำเนินงานควบคู่กัน 3 ด้าน เพื่อสร้างระบบเมืองที่สนับสนุนการเติบโตอย่างทั่วถึงและมีประสิทธิภาพ

1. ยกระดับกรุงเทพฯ ให้เป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจที่มีผลิตภาพสูง

กรุงเทพฯ ยังคงมีบทบาทสำคัญต่อการเชื่อมโยงธุรกิจไทยกับตลาดโลก จึงควรเร่งแก้ปัญหาความแออัด พัฒนาระบบคมนาคม และเพิ่มความสามารถในการรับมือกับน้ำท่วมและความร้อน เพื่อให้เมืองสามารถสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจได้โดยมีต้นทุนที่เหมาะสม

2. วางรากฐานเมืองทั่วประเทศให้พร้อมรองรับการเติบโต

เมืองต่าง ๆ จำเป็นต้องมีโครงสร้างพื้นฐานที่มีประสิทธิภาพ ระบบวางผังเมืองที่สอดคล้องกับการใช้ประโยชน์ที่ดิน และหน่วยงานที่มีความสามารถในการวางแผนและบริหารงบประมาณ การเชื่อมโยงระบบขนส่งและบริการระหว่างเมืองยังช่วยให้แรงงาน ธุรกิจ และสินค้าเข้าถึงโอกาสทางเศรษฐกิจได้สะดวกขึ้น

3. เลือกเมืองรองที่มีศักยภาพเพื่อยกระดับบทบาททางเศรษฐกิจ

เมืองรองไม่จำเป็นต้องพัฒนาไปในทิศทางเดียวกัน แต่ควรต่อยอดจากจุดแข็งที่มีอยู่ เช่น อุตสาหกรรม การท่องเที่ยว การแพทย์ เกษตรแปรรูป หรือบริการดิจิทัล พร้อมลงทุนในโครงสร้างพื้นฐานที่สนับสนุนกิจกรรมเหล่านั้นโดยตรง

แนวทางนี้ช่วยให้การลงทุนภาครัฐไม่กระจายตัวจนบางเกินไป และเพิ่มโอกาสที่เงินลงทุนจะสร้างการรวมกลุ่มของธุรกิจ การจ้างงาน และเครือข่ายผู้ผลิตในแต่ละพื้นที่

ลงทุนเมืองรองอย่างมียุทธศาสตร์ ไม่ใช่กระจายงบประมาณเท่ากันทุกพื้นที่

ประเด็นสำคัญของรายงานคือ การเพิ่มงบลงทุนเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ หากขาดการวางแผนที่เชื่อมโยงกันระหว่างโครงสร้างพื้นฐาน การใช้ประโยชน์ที่ดิน และความเชี่ยวชาญทางเศรษฐกิจของเมือง

ธนาคารโลกเน้นว่า เมืองที่มีศักยภาพควรได้รับการลงทุนที่เสริมจุดแข็งของพื้นที่ เช่น การพัฒนาระบบขนส่งที่เชื่อมต่อแหล่งผลิตกับตลาด การจัดเตรียมพื้นที่รองรับธุรกิจ และการเพิ่มบริการที่จำเป็นต่อแรงงานและผู้ประกอบการ

องค์ประกอบสำคัญของระบบเมืองหลายศูนย์กลางประกอบด้วย

• ความเชี่ยวชาญที่เกื้อหนุนกัน: แต่ละเมืองพัฒนาบทบาททางเศรษฐกิจที่สอดคล้องกับจุดแข็งของตน

• ความหนาแน่นทางเศรษฐกิจที่มีผลิตภาพ: ส่งเสริมให้ธุรกิจ แรงงาน และบริการที่เกี่ยวข้องอยู่ใกล้กันในระดับที่ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพ

• การเชื่อมโยงที่มีประสิทธิภาพ: พัฒนาการเดินทางและระบบขนส่งสินค้า เพื่อให้เมืองเข้าถึงตลาดและเครือข่ายการผลิต

• โครงสร้างพื้นฐานที่ยืดหยุ่น: เตรียมความพร้อมต่อความเสี่ยงด้านสภาพภูมิอากาศและภัยพิบัติ

• สถาบันและกลไกบริหารที่เข้มแข็ง: ทำให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องสามารถวางแผนและดำเนินโครงการร่วมกันได้

หลักคิดนี้ชี้ว่า การพัฒนาเมืองรองให้ประสบความสำเร็จต้องอาศัยทั้งเงินลงทุน การบริหารจัดการ และความสามารถในการสร้างกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่ต่อเนื่อง ไม่ใช่เพียงการก่อสร้างโครงสร้างพื้นฐานให้แล้วเสร็จ

โอกาสของธุรกิจไทย เมื่อเมืองรองกลายเป็นฐานเศรษฐกิจใหม่

การยกระดับเมืองรองอาจเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการเข้าถึงแรงงาน ตลาด และเครือข่ายธุรกิจในพื้นที่ได้มากขึ้น โดยเฉพาะ SMEs ที่ต้องการขยายกิจการโดยไม่จำเป็นต้องตั้งฐานอยู่ในกรุงเทพฯ เพียงแห่งเดียว

หากการพัฒนาเมืองเชื่อมโยงกับอุตสาหกรรมเป้าหมายอย่างเหมาะสม ธุรกิจอาจได้รับประโยชน์จากต้นทุนการดำเนินงานที่จัดการได้ดีขึ้น การเข้าถึงผู้ผลิตและซัพพลายเออร์ในพื้นที่ รวมถึงโอกาสในการสร้างพันธมิตรกับสถาบันการศึกษาและหน่วยงานวิจัย

นอกจากนี้ การกระจายแหล่งงานที่มีคุณภาพยังช่วยเพิ่มทางเลือกให้แรงงานในภูมิภาค และลดข้อจำกัดในการเข้าถึงโอกาสทางเศรษฐกิจที่มักกระจุกตัวอยู่ในเมืองใหญ่

อย่างไรก็ตาม ผลลัพธ์ดังกล่าวไม่ได้เกิดขึ้นโดยอัตโนมัติ เมืองรองจำเป็นต้องมีระบบคมนาคมที่เชื่อมโยงกับตลาด มีแรงงานที่มีทักษะตรงกับความต้องการของธุรกิจ และมีสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการลงทุนอย่างต่อเนื่อง

บทสรุป: เมืองที่แข็งแกร่ง คือรากฐานของเศรษฐกิจไทยระยะยาว

ข้อเสนอของธนาคารโลกสะท้อนว่า การยกระดับเศรษฐกิจไทยในระยะต่อไปต้องอาศัยมากกว่าการลงทุนในอุตสาหกรรมหรือเทคโนโลยี แต่ต้องสร้างเมืองที่ช่วยให้ธุรกิจและแรงงานสามารถเพิ่มผลิตภาพได้จริง

การพัฒนากรุงเทพฯ ให้มีประสิทธิภาพควบคู่กับการปลดล็อกศักยภาพเมืองรอง จะช่วยสร้างเครือข่ายเศรษฐกิจที่หลากหลายขึ้น และเพิ่มโอกาสให้การเติบโตกระจายไปยังภูมิภาคต่าง ๆ

สิ่งที่ต้องจับตาคือการนำข้อเสนอไปสู่การปฏิบัติ ตั้งแต่การจัดสรรงบประมาณ การกำหนดบทบาทของเมือง การเชื่อมโยงโครงสร้างพื้นฐาน ไปจนถึงการประสานงานระหว่างภาครัฐและเอกชน

หากไทยสามารถเปลี่ยนเมืองรองให้เป็นฐานการผลิต การลงทุน และการสร้างงานที่มีผลิตภาพสูงได้จริง การพัฒนาเมืองจะไม่ใช่เพียงนโยบายระดับพื้นที่ แต่จะเป็นหนึ่งในกลไกสำคัญที่ช่วยผลักดันประเทศสู่เศรษฐกิจรายได้สูงในระยะยาว