BOI ดันไทยขึ้นแท่นฐานผลิตโฟโตนิกส์โลก ทุนพุ่ง 8.2 หมื่นล้าน

ทุกครั้งที่มีการแชทกับ AI สตรีมภาพยนตร์ หรือประชุมออนไลน์ข้ามทวีป ข้อมูลมหาศาลเหล่านั้นไม่ได้เดินทางด้วยกระแสไฟฟ้าเพียงอย่างเดียวอีกต่อไป แต่ถูกแปลงเป็นแสงและส่งผ่านสายใยแก้วนำแสงด้วยความเร็วระดับเสี้ยววินาที ผ่านอุปกรณ์ชิ้นเล็ก ๆ ที่เรียกว่า Optical Transceiver และเบื้องหลังอุปกรณ์เหล่านี้ ประเทศไทยกำลังเข้าไปมีบทบาทมากขึ้นเรื่อย ๆ ในฐานะฐานการผลิต

สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมการลงทุน (บีโอไอ) เปิดเผยเมื่อปลายเดือนกรกฎาคม 2569 ว่า ในช่วง 5 ปีที่ผ่านมา (พ.ศ. 2564 – มิถุนายน 2569) มีโครงการลงทุนในอุตสาหกรรมโฟโตนิกส์ (Photonics) ยื่นขอรับการส่งเสริมการลงทุนแล้ว 79 โครงการ มูลค่ารวมกว่า 82,700 ล้านบาท นายนฤตม์ เทอดสถีรศักดิ์ เลขาธิการบีโอไอ ระบุว่าการเติบโตอย่างรวดเร็วของ AI ระบบคลาวด์ การประมวลผลสมรรถนะสูง (High-Performance Computing) และระบบสื่อสารความเร็วสูง เป็นแรงผลักดันสำคัญที่ทำให้เทคโนโลยีนี้มีบทบาทมากขึ้นในโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัลยุคใหม่

คำถามที่น่าสนใจกว่าตัวเลขการลงทุนคือ ไทยกำลังยึดตำแหน่งใดในห่วงโซ่อุปทานโฟโตนิกส์โลก และตำแหน่งนั้นยั่งยืนแค่ไหนเมื่อเทียบกับคู่แข่งในภูมิภาค

โฟโตนิกส์คืออะไร และทำไมถึงสำคัญกับ AI

โฟโตนิกส์คือเทคโนโลยีที่ใช้แสงในการส่งผ่าน ควบคุม และประมวลผลข้อมูล ครอบคลุมผลิตภัณฑ์หลากหลายระดับ ตั้งแต่สายใยแก้วนำแสง (Optical Fiber) ซึ่งเป็นตัวกลางส่งสัญญาณ ไปจนถึงชิ้นส่วนอุปกรณ์ Optical อย่างเลเซอร์และตัวรับสัญญาณแสง จนถึง Optical Module ที่แปลงสัญญาณไฟฟ้าเป็นแสงและกลับกัน และท้ายสุดคือ Optical Transceiver ซึ่งใช้เชื่อมต่อเซิร์ฟเวอร์ สวิตช์ และอุปกรณ์เครือข่ายภายใน AI Data Center

เหตุผลที่เทคโนโลยีนี้ทวีความสำคัญคือข้อจำกัดทางกายภาพของสายทองแดง: การส่งข้อมูลด้วยไฟฟ้าผ่านระยะทางไกลจะสูญเสียสัญญาณและใช้พลังงานสูง ขณะที่การส่งผ่านแสงในสายใยแก้วนำแสงรองรับปริมาณข้อมูลได้มากกว่า ใช้พลังงานต่ำกว่า และมีอัตราการสูญเสียสัญญาณน้อยกว่า เครือข่ายสื่อสารความเร็วสูงรุ่นใหม่บางระบบรองรับอัตราส่งข้อมูลได้ถึง 1.6 Terabits ต่อวินาที ซึ่งเป็นระดับที่จำเป็นสำหรับศูนย์ข้อมูลที่ต้องประมวลผลโมเดล AI ขนาดใหญ่

ด้วยเหตุนี้ ทุกบริษัทที่กำลังลงทุนสร้าง AI Data Center ทั่วโลก — ไม่ว่าจะเป็นผู้ให้บริการคลาวด์รายใหญ่หรือผู้ผลิตชิปกราฟิก — ล้วนต้องพึ่งพาห่วงโซ่อุปทานโฟโตนิกส์เป็นองค์ประกอบสำคัญ และนี่คือจุดที่ไทยเข้าไปมีบทบาท

โครงสร้างการลงทุน: ไทยอยู่ตรงไหนในห่วงโซ่อุปทาน

ข้อมูลจากบีโอไอแบ่งโครงการลงทุนโฟโตนิกส์ในไทยออกเป็น 3 กลุ่มตามตำแหน่งในห่วงโซ่การผลิต ซึ่งสะท้อนว่าไทยไม่ได้เป็นเพียงฐานประกอบชิ้นส่วนปลายทาง แต่มีการลงทุนกระจายไปตลอดทั้งสาย:

• การผลิตสายใยแก้วนำแสง (วัตถุดิบต้นน้ำ): 12 โครงการ มูลค่า 13,700 ล้านบาท
• การผลิตชิ้นส่วนและอุปกรณ์ที่ใช้กับระบบสื่อสารด้วยแสง (กลางน้ำ): 47 โครงการ มูลค่า 19,500 ล้านบาท — เป็นกลุ่มที่มีจำนวนโครงการมากที่สุด สะท้อนว่าไทยดึงดูดผู้ผลิตชิ้นส่วนเฉพาะทางได้หลากหลายราย แม้มูลค่าต่อโครงการจะไม่สูงเท่ากลุ่มปลายน้ำ
• การผลิตผลิตภัณฑ์สื่อสารด้วยแสงครบชุด (ปลายน้ำ มูลค่าเพิ่มสูง): 20 โครงการ มูลค่า 49,400 ล้านบาท — คิดเป็นสัดส่วนเกือบ 60% ของมูลค่าการลงทุนทั้งหมด แม้จะมีจำนวนโครงการน้อยที่สุดในสามกลุ่ม

โครงสร้างนี้บ่งชี้ประเด็นเชิงกลยุทธ์ที่สำคัญ: มูลค่าการลงทุนกระจุกตัวอยู่ในผลิตภัณฑ์ปลายน้ำที่มีมูลค่าเพิ่มสูงอย่าง Optical Transceiver มากกว่าวัตถุดิบต้นน้ำ ซึ่งเป็นรูปแบบที่ต่างจากอุตสาหกรรมการผลิตดั้งเดิมหลายประเภทที่ไทยเคยรับบทบาทเป็นฐานประกอบต้นทุนต่ำ ในกรณีนี้ไทยกำลังดึงดูดขั้นตอนการผลิตที่ใกล้ปลายห่วงโซ่มูลค่ามากกว่า

บริษัทที่ได้รับการส่งเสริมครอบคลุมทุกส่วนของห่วงโซ่ ตัวอย่างเช่น บริษัทในเครือ Lumentum Holdings ซึ่งเป็นพันธมิตรของ Nvidia มีการผลิตครบตั้งแต่สายใยแก้วนำแสงจนถึงอุปกรณ์รับส่งสัญญาณ ขณะที่ Celestica และ Fabrinet ซึ่งใช้ไทยเป็นฐานการผลิตหลัก เป็นผู้ผลิตชิ้นส่วน Optical ให้กับ Nvidia, Cisco และ Amazon Web Services ส่วนกลุ่มที่เน้นผลิต Optical Transceiver โดยตรง เช่น Terahop และ Eoptolink ถือเป็นผู้ผลิตอันดับต้น ๆ ของโลกในผลิตภัณฑ์ประเภทนี้ ปัจจุบันบริษัทกลุ่มนี้จ้างงานบุคลากรไทยรวมกันมากกว่า 20,000 คน

กระจายตัวนอก EEC: สัญญาณของฐานอุตสาหกรรมที่ขยายวงกว้างขึ้น

รายละเอียดที่น่าสนใจอีกประการหนึ่งคือทำเลที่ตั้งของโครงการ ซึ่งไม่ได้กระจุกตัวอยู่เฉพาะในเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (EEC) ตามที่มักเป็นภาพจำของการลงทุนอุตสาหกรรมไฮเทคในไทย จากทั้งหมด 79 โครงการ มี 48 โครงการ หรือคิดเป็นสัดส่วนราว 60% ตั้งอยู่นอกพื้นที่ EEC โดยกระจายอยู่ที่พระนครศรีอยุธยา (16 โครงการ) ปทุมธานี (10 โครงการ) สระบุรี (9 โครงการ) และสมุทรปราการ (4 โครงการ) เป็นหลัก ส่วนที่เหลืออยู่ในนครปฐม สมุทรสาคร ปราจีนบุรี และกรุงเทพมหานคร

การกระจายตัวเช่นนี้มีนัยสำคัญสองด้าน ด้านหนึ่งคือโอกาสในการกระจายความเจริญและการจ้างงานทักษะสูงออกนอกพื้นที่ EEC ซึ่งเป็นเป้าหมายเชิงนโยบายที่บีโอไอผลักดันมาต่อเนื่อง อีกด้านหนึ่งคือคำถามเชิงโครงสร้างพื้นฐาน — พื้นที่นอก EEC อย่างอยุธยาและปทุมธานีมีความพร้อมด้านโลจิสติกส์ พลังงาน และแรงงานทักษะสูงเพียงพอที่จะรองรับการขยายตัวต่อเนื่องของอุตสาหกรรมนี้ในระยะยาวหรือไม่ ยังเป็นประเด็นที่ต้องติดตาม โดยเฉพาะเมื่อเทียบกับ EEC ที่มีการวางแผนโครงสร้างพื้นฐานเฉพาะทางไว้รองรับอุตสาหกรรมเทคโนโลยีขั้นสูงอยู่แล้ว

มุมมองที่ต้องระมัดระวัง: ตัวเลขสะสม 5 ปี ไม่ใช่ภาพการเติบโตรายปี

ประเด็นเชิงวิเคราะห์ที่ควรระบุให้ชัดคือ ตัวเลข 79 โครงการและ 82,700 ล้านบาท เป็นตัวเลขสะสมตลอด 5 ปี (2564 – กลางปี 2569) ไม่ใช่ตัวเลขของปีใดปีหนึ่ง ข้อมูลที่เผยแพร่ยังไม่ได้แจกแจงว่าการลงทุนเร่งตัวขึ้นในช่วงปีหลัง ๆ ที่กระแส AI Data Center เติบโตอย่างก้าวกระโดดหรือไม่ หรือกระจายตัวสม่ำเสมอตลอด 5 ปี ซึ่งเป็นข้อมูลสำคัญสำหรับนักลงทุนที่ต้องการประเมินแนวโน้มที่แท้จริงของอุตสาหกรรมนี้ในไทย

นอกจากนี้ ตัวเลขที่บีโอไอเปิดเผยเป็น "โครงการที่ยื่นขอรับการส่งเสริมการลงทุน" ซึ่งต่างจากเงินลงทุนที่เกิดขึ้นจริงแล้ว (actual disbursement) ตัวเลขการอนุมัติหรือยื่นขอมักสูงกว่าการลงทุนจริงในระยะแรก และบางโครงการอาจใช้เวลาหลายปีกว่าจะเดินเครื่องผลิตเต็มกำลัง ผู้บริหารและนักลงทุนที่ติดตามเรื่องนี้จึงควรแยกแยะระหว่าง "ความสนใจลงทุน" กับ "กำลังการผลิตที่เกิดขึ้นจริง" เมื่อประเมินขนาดที่แท้จริงของอุตสาหกรรมโฟโตนิกส์ไทยในปัจจุบัน

ยิ่งไปกว่านั้น ตัวเลขดังกล่าวยังไม่ได้เทียบเคียงกับคู่แข่งในภูมิภาค เช่น เวียดนามหรือมาเลเซีย ซึ่งต่างก็แข่งขันดึงดูดการลงทุนในห่วงโซ่อุปทานเซมิคอนดักเตอร์และอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ขั้นสูงเช่นกัน การประเมินว่าไทย "ขึ้นแท่นฐานผลิตระดับโลก" จึงควรพิจารณาส่วนแบ่งตลาดโลกของผู้ผลิตที่ตั้งฐานในไทยประกอบด้วย ไม่ใช่พิจารณาแต่มูลค่าการลงทุนสะสมภายในประเทศเพียงอย่างเดียว

บทสรุป: โอกาสที่ต้องจับตาความต่อเนื่อง ไม่ใช่แค่ตัวเลขสะสม

การที่ผู้ผลิตระดับโลกอย่าง Lumentum, Fabrinet, Celestica และ Eoptolink เลือกไทยเป็นฐานการผลิต และมีความเชื่อมโยงโดยตรงกับ Nvidia, Cisco และ AWS สะท้อนว่าไทยได้รับความเชื่อมั่นในระดับหนึ่งจากผู้เล่นสำคัญของห่วงโซ่อุปทาน AI โลก ซึ่งเป็นจุดแข็งที่ต่อยอดจากฐานอุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์ที่ไทยสั่งสมมาหลายทศวรรษ

สำหรับผู้บริหารและนักลงทุนที่ติดตามอุตสาหกรรมนี้ ประเด็นที่ควรจับตาต่อจากนี้คือ (1) อัตราการเติบโตของโครงการยื่นขอส่งเสริมในช่วงครึ่งหลังของปี 2569 เทียบกับค่าเฉลี่ยย้อนหลัง ว่าเร่งตัวขึ้นตามกระแส AI Data Center จริงหรือไม่ (2) สัดส่วนโครงการที่เดินเครื่องผลิตจริงเทียบกับโครงการที่เพิ่งยื่นขอ และ (3) ความพร้อมของโครงสร้างพื้นฐานในพื้นที่นอก EEC ที่รองรับการขยายตัวของอุตสาหกรรมนี้ในระยะยาว ทั้งสามประเด็นนี้จะเป็นตัวชี้วัดที่แท้จริงว่าไทยกำลังเป็น "ฐานผลิตโฟโตนิกส์ระดับโลก" อย่างยั่งยืน หรือเพียงได้รับอานิสงส์ระยะสั้นจากรอบการลงทุน AI Data Center ที่กำลังเป็นกระแสอยู่ในขณะนี้